Prefabrik ve Çelik Yapı Sözlüğü

2B araziler, Türkiye'de daha önce orman statüsünde olup sonradan Hazine'ye devredilmiş ve üzerinde fiilî kullanım bulunan taşınmazlardır. Bu araziler, belirli koşullar altında üçüncü şahıslara satılabilmekte ve prefabrik yapı uygulamalarına izin verilebilmektedir. 2B arazi üzerine yapı yapmadan önce tapu ve imar durumu belgesi alınması zorunludur.

A1 yangın sınıfı, EN 13501-1 standardına göre en yüksek yangın dayanım sınıfı olup malzemenin yanmaz nitelikte olduğunu gösterir. Taş yünü, beton, çelik ve cam A1 sınıfı malzemelerdir. Yangın güvenliği kritik yapılarda (hastane, okul, alışveriş merkezi) A1 veya A2 sınıfı kaplama malzemeleri tercih edilir.

AISC (American Institute of Steel Construction), çelik yapıların tasarım ve üretimine ilişkin uluslararası standartları belirleyen Amerikan kuruluşudur. AYD Prefabrik, AISC standartları çerçevesinde gerçekleştirilen deprem testlerine göre, hafif çelik yapıların 7.0 büyüklüğünde depremlerde hasar görmeden ayakta kaldığını baz alır. Bu standartlar, Türk Deprem Yönetmeliği (TBDY 2018) ile uyumludur.

Aks aralığı, paralel taşıyıcı elemanlar (kolon, aşık, duvar profili) arasındaki merkez-merkez mesafesidir. Hafif çelik yapılarda tipik profil aks aralığı 400 mm, 450 mm veya 600 mm'dir. Aks aralığı kaplama malzeme boyutları, yük ve dayanım hesabına göre seçilir.

Akıllı vida, hafif çelik yapı sistemlerinde çelik profillerin birbirine ve kaplama malzemelerine bağlanmasında kullanılan, uca yakın matkap ucuyla kendi kendine delik açabilen özel yapı vidasıdır. Kendinden delici vida ile eşanlamlı olarak kullanılır ve teker teker delmeden tak-vida işlemini tek adımda tamamlar.

Aluzinc (ticari adıyla Galvalume), çelik yüzeyin %55 alüminyum, %43,4 çinko ve %1,6 silisyumdan oluşan alaşımla kaplanmasıyla elde edilen kaplama türüdür. Geleneksel galvanize göre ısı yansıtma ve korozyon direnci açısından üstündür; özellikle çatı ve cephe kaplaması saclarında kullanılır. Yüksek sıcaklık ve zorlu iklim koşullarına dayanıklıdır.

Anahtar teslim, bir yapının keşiften montaja, elektrik-su tesisatından iç kaplama ve doğramaya kadar tüm aşamalarının tek bir firma tarafından tamamlanarak kullanıma hazır hâlde müşteriye teslim edilmesi anlamına gelir. AYD Prefabrik, tüm prefabrik ev ve hafif çelik konut projelerinde anahtar teslim hizmet sunmaktadır. Bu model, müşterinin farklı taşeron firmalarla uğraşmasını önler ve teslim sürecini hızlandırır.

Ankraj, çelik yapı elemanlarını beton temele veya duvara sabitleyen bağlantı sistemidir. Ankraj sistemleri kimyasal (reçine bazlı) veya mekanik (genleşmeli) olarak ikiye ayrılır. Hafif çelik yapılarda temel ankrajı, kolon diplerini beton temele bağlayan kritik elemandır.

Ankraj bulonu, beton dökümü öncesinde kalıba yerleştirilen veya sertleşmiş betona kimyasal/mekanik yöntemle sabitlenen, üst ucunda vida dişi bulunan çelik elemandır. Hafif çelik yapılarda kolon diplerini beton temele bağlamak için kullanılır; doğru ankraj çapı ve gömme derinliği statik hesapla belirlenir.

As-built proje (olduğu gibi proje), yapının fiilen inşa edildiği hâlini yansıtan, saha değişiklikleri de dahil tüm gerçek boyut ve konumları gösteren belgedir. İskan başvurusu ve ileride yapılacak tadilat çalışmaları için zorunlu bir referans belgesidir.

Atalet momenti (I), bir kesit alanının nötr eksen çevresindeki dağılımını tanımlayan geometrik özelliktir ve birimi mm⁴ ya da cm⁴'tür. Eğilme rijitliğinin temel parametresidir; yüksek atalet momentli profiller daha fazla eğilme yükü taşır ve daha az sehim gösterir. Profil seçiminde en önemli kesit özelliklerinden biridir.

Açık kesit, profilin enkesitinin kapalı bir çevre oluşturmadığı, yani bir veya daha fazla açık kenarı bulunan profil tipidir. C, Z, U ve L profiller açık kesit kategorisindedir. Açık kesitler, üretim ve bağlantı kolaylığı sağlar; ancak torsiyon (burulma) yükleri altında kapalı kesitlere göre daha az rijittir.

Ağır çelik yapı, sıcak haddelenmiş veya kaynaklı büyük kesitli çelik profillerden oluşturulan endüstriyel yapı sistemidir. Fabrika, depo, hangar, köprü ve uzun açıklıklı yapılarda kullanılır. Kolon ve kirişler genellikle I veya H profil kesitlidir ve kaynak ya da yüksek mukavemetli civata bağlantılarıyla birleştirilir. Hafif çelik yapıdan temel farkı, çok daha ağır kesitler ve daha büyük açıklıklar sunmasıdır.

Aşık, çatı örtüsünü (trapez sac, sandviç panel vb.) taşıyan ve yüklerini ana taşıyıcı sisteme (çatı makası, ana kiriş) ileten yatay/eğimli çelik profildir. Hafif çelik yapılarda C veya Z profiller aşık olarak kullanılır. Aşık aralığı örtü malzemesinin yük kapasitesine ve statik hesaba göre belirlenir.

Aşık sistemi, çatı örtüsünü destekleyen aşık profillerinin ve aralarındaki bağlantı elemanlarının bütünüdür. Sistem aşık profil tipi (C, Z, sigma), aşık aralığı, çakma bindirme (lap) veya sürekli aşık düzeni ve aks bağlantı detaylarından oluşur. Doğru aşık sistemi tasarımı çatı örtüsünün güvenli ve ekonomik taşınmasını sağlar.

B yangın sınıfı, EN 13501-1 standardına göre çok sınırlı yanıcılığa sahip malzemeleri tanımlar. A1 ve A2'nin ardından gelen üçüncü en iyi sınıftır. EPS ve XPS gibi köpük malzemeler genellikle D–E sınıfındayken, alev geciktiricili versiyonları B veya C sınıfına yükselebilir.

Betonarme, çelik donatı (demir) ile betonun birlikte kullanıldığı geleneksel yapı sistemidir. Betonun basınca, çeliğin ise çekmeye karşı direnci birleştirilerek taşıyıcı iskelet oluşturulur. Prefabrik ve hafif çelik yapılar, betonarmeye kıyasla çok daha kısa sürede tamamlanır, deprem performansı açısından daha iyi enerji sönümleme kapasitesine sahiptir ve temelden sonraki aşamalarda sıfır ıslak işlem gerektirmez.

Boya kaplama, galvaniz veya çıplak çelik yüzeylerin toz boya, sıvı boya ya da organik kaplama ile işlenmesidir. Hem estetik hem de ek korozyon koruması sağlar. Trapez sac ve sandviç panel yüzeylerinde poliester, PVDF veya plastisol kaplama sık kullanılan boya kaplama tipleridir.

Buhar bariyeri (nem bariyeri / vapour barrier), yapı duvar ve çatı katmanları arasına yerleştirilen, su buharının geçişini kontrol eden alüminyum folyo veya polietilen tabaka malzemesidir. Nem geçişinin kontrol altına alınmadığı durumlarda ısı yalıtım malzemesi içinde yoğuşma oluşur ve yalıtım performansı bozulur. Buhar bariyeri bu riski azaltır.

Buhar difüzyonu, su buharının yüksek buhar basıncından düşük buhar basıncına doğru yapı katmanları içinden geçmesidir. Yapı kabuk tasarımında nem difüzyonu hesabı, yoğuşma riskini değerlendirmek amacıyla yapılır. Buhar bariyeri ve hava geçirmez zar katmanları difüzyonu kontrol altına alır.

Burkulma (buckling), basınç altındaki ince uzun elemanların ani yanal sapma yaparak kararsız hâle geçmesi olgusudur. Kolon ve basınç çubuklarında kritik bir boyutlandırma kriteri olan burkulma, kesit geometrisi ve serbest burkulma boyuyla doğrudan ilişkilidir. Hafif çelik profillerde burkulma hesabı EN 1993-1-3 standardına göre yapılır.

Burkulma boyu (effective length), bir basınç elemanının burkulmaya karşı etkin uzunluğudur. Gerçek eleman boyunun mesnet koşullarına göre düzeltilmesiyle elde edilir. Her iki ucu mafsallı bir eleman için burkulma boyu gerçek boya eşitken, her iki ucu ankastre mesnetli elemanlar için gerçek boyun yarısına iner. Doğru belirlenmesi kolon boyutlandırmasında kritik öneme sahiptir.

C kesit, soğuk şekillendirme yöntemiyle üretilen ve kesiti C harfine benzeyen ince cidarlı çelik profildir. Hafif çelik yapılarda duvar, döşeme ve çatı taşıyıcısı olarak en yaygın kullanılan profil tipidir. Açık kesit olmasından dolayı burkulmaya karşı dayanımı kapalı kesitlere göre daha düşüktür; bu nedenle bağlantı aralıkları ve stabilizasyon hesaplamayla belirlenir.

C profil, kesiti C harfine benzeyen, soğuk şekillendirme yöntemiyle üretilen ince cidarlı çelik profil türüdür. Hafif çelik yapı sistemlerinde duvar, döşeme ve çatı taşıyıcısı olarak kullanılır. AYD Prefabrik'in Büyükçekmece fabrikasında rollform hatlarıyla üretilen C profiller, TSE standardına uygun galvaniz kaplamalıdır ve yüksek korozyon direnci sağlar.

Cephe kaplama, bir yapının dış yüzeyini örten ve görünümünü belirleyen malzeme veya sistem bütünüdür. Trapez sac, sandviç panel, kompozit panel, taş, tuğla ve ahşap görünümlü kaplama sacı başlıca cephe kaplama malzemeleridir. Doğru cephe kaplama seçimi yapının hem enerji performansını hem de estetik değerini doğrudan etkiler.

Civata, dışarıdan helisel dişe sahip silindirik saplı, başlıklı bir bağlantı elemanıdır. Somun ve pulla birlikte kullanılır. Çelik yapılarda yüksek mukavemetli civata (8.8, 10.9, 12.9 kalite sınıfı) kullanımı yaygındır. Ağır çelik konstrüksiyonda kaynak bağlantısına alternatif veya tamamlayıcı bağlantı yöntemidir.

Civata bağlantısı, çelik yapı elemanlarının yüksek mukavemetli civata, somun ve pul kullanılarak birleştirilmesidir. Sıkma momenti ve öngerme kuvveti standartlara (TS EN 1090) göre uygulanır. Kaynak bağlantısına kıyasla montaj ve demontaj kolaylığı sunar; saha koşullarında kaynak yapılmasının güç olduğu durumlarda tercih edilir.

CNC (Bilgisayar Sayısal Kontrol) kesim, bilgisayar programıyla kontrol edilen plazma, lazer veya su jeti kesim makineleriyle çelik sacların istenilen şekil ve boyutlarda yüksek hassasiyetle kesilmesi işlemidir. CNC kesim delik açma, şekillendirme ve kılavuz delikleri de dahil olmak üzere karmaşık geometrileri mümkün kılar.

CNC üretim, CNC (Bilgisayar Sayısal Kontrol) makineleriyle gerçekleştirilen hassas imalat sürecinin genel adıdır. Çelik yapı sektöründe CNC kesim, delik, giydirme ve şekillendirme işlemleri CNC üretim kapsamındadır. Bilgisayar kontrollü olması sayesinde tekrar edilebilirlik yüksek, hurda miktarı ise düşüktür.

Delik toleransı, bağlantı deliklerinin nominal konumdan ve boyuttan izin verilen maksimum sapmasıdır. EN 1090 standardı çelik yapı bileşenlerinde delik çapı ve konum toleranslarını tanımlar. Dar toleranslar montaj hassasiyetini ve bağlantı performansını artırır; geniş toleranslar montaj kolaylığı sağlar ancak bağlantı kapasitesini olumsuz etkiler.

Demontaj, montajlanmış yapı elemanlarının birbiriyle olan bağlantılarının sökülerek ayrıştırılması işlemidir. Prefabrik ve hafif çelik yapılar, geleneksel yapılara kıyasla çok daha kolay demonte edilebilir; bu özellik, yapının taşınmasına veya farklı bir kullanım için yeniden monte edilmesine olanak tanır.

Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği (TBDY 2018), Türkiye'de inşa edilecek tüm yapıların uyması gereken deprem tasarım kurallarını belirler. AYD Prefabrik tarafından teslim edilen her hafif çelik ve prefabrik yapı, TBDY 2018 çerçevesinde hesaplanan statik raporlara dayanır ve TSE belgeli profillerle üretilir.

Dere, iki çatı yüzeyinin altta birleştiği, yağmur suyunun toplandığı içbükey çatı elemanıdır. İki farklı çatı kolu veya çatı ile bina gövdesi arasındaki yağış suyunu drenaj sistemine yönlendirir. Dere sacı ve altına yerleştirilen dere kanalı yağmur suyunun güvenli tahliyesini sağlar.

Dere detayı için bakınız: Dere maddesi.

Derz, beton, duvar veya kaplama elemanları arasında kasıtlı olarak bırakılan boşluktur. Genleşme derzi (dilatasyon derzi) yapı boyunca sıcaklık değişimi, oturma farkı veya deprem nedeniyle oluşabilecek hareketi karşılar. Prefabrik beton yapılarda elemanlar arasındaki derz bölgesi ayrıca sızdırmazlık malzemesiyle kapatılır.

Detay çizimi, bir yapı elemanının veya bağlantı noktasının büyük ölçekte (genellikle 1:5, 1:10 veya 1:20) çizilen, tüm boyut ve malzeme bilgilerini içeren teknik resimdir. Mahya detayı, saçak detayı, kolon-temel bağlantısı gibi kritik noktaların doğru uygulanmasını sağlar.

Dinamik analiz, zamana bağlı değişen yüklerin (deprem, rüzgar, titreşim) yapıya etkisini hesaplayan mühendislik yöntemidir. Deprem hesabında modal analiz ve zaman tanım alanı analizi en yaygın dinamik analiz yöntemleridir. Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği (TBDY 2018) belirli koşullarda dinamik analiz yapılmasını zorunlu kılar.

Dubleks, iki kattan oluşan ve katlar arasında iç merdiveni bulunan konut tipidir. Prefabrik dubleks modeller, geleneksel dublekslerle aynı konforu çok daha kısa sürede ve çoğunlukla daha uygun maliyetle sunar. AYD Prefabrik'in AP-2136 çift katlı modeli bu kategoriye girmektedir.

DX51D, EN 10346 standardına göre tanımlanan, sıcak daldırma kaplama için uygun soğuk şekillendirilmiş düşük karbonlu çelik kalitesidir. Galvanizli sac, trapez sac ve sandviç panel yüzeylerinde en yaygın kullanılan alt malzeme kalitesidir. Yüksek şekillendirilebilirlik ve iyi kaynak edilebilirlik özelliklerine sahiptir.

Dış cephe paneli, bir yapının dışarıya bakan yüzeyini oluşturan ve hem estetik hem de yalıtım işlevi gören yapı elemanıdır. Hafif çelik yapılarda sandviç panel, trapez sac veya görünüm kaplama sacı dış cephe malzemesi olarak kullanılır. Rüzgar, yağış, sıcaklık farkı ve UV ışınımına karşı dayanıklı olması gerekir.

Elastisite, bir malzemenin yük altında şekil değiştirdikten sonra yük kaldırıldığında özgün biçimine dönme özelliğidir. Çeliğin elastik davranış gösterdiği gerilme aralığına "elastik bölge" denir ve bu bölgede gerilme-şekil değiştirme ilişkisi Hooke Yasası ile tanımlanır. Çeliğin elastisite modülü E ≈ 210.000 MPa'dır.

Elektro galvaniz (elektroliz galvaniz), çelik yüzeyin elektrokimyasal yöntemle ince çinko tabakasıyla kaplanması işlemidir. Sıcak daldırma galvanize kıyasla kaplama tabakası daha ince ve düzgündür; iç mekan ve hafif korozyon koşulları için uygundur. Yapı profillerinde sıcak daldırma galvaniz daha yaygın tercih edilmekle birlikte, elektro galvaniz ince saclar ve özel yüzey gerektiren parçalarda kullanılır.

EPS panel, iki metal yüzey tabakası arasına genişletilmiş polistiren (EPS – Expanded Polystyrene) köpük dolgu malzemesinin preslenmesiyle oluşturulan sandviç paneldir. Hafif ve ekonomik olması nedeniyle soğuk hava deposu, tarım yapısı ve uygun maliyetli konut uygulamalarında tercih edilir. Isı yalıtım değeri PIR ve PUR panellere kıyasla daha düşüktür.

Eurocode, Avrupa Birliği'nde yapıların tasarımına ilişkin uyumlaştırılmış standartlar setidir. EN 1990–EN 1999 numaralı 10 ana standartten oluşur. Yük (EN 1991), beton (EN 1992), çelik (EN 1993), bileşik yapı (EN 1994), ahşap (EN 1995) ve deprem (EN 1998) gibi farklı yapı türlerine yönelik standartları kapsar.

Eurocode 3 (EN 1993), çelik yapıların tasarımına ilişkin Avrupa standardıdır. Genel çelik tasarımını (EN 1993-1-1), bağlantı tasarımını (EN 1993-1-8), soğuk şekillendirilmiş profilleri (EN 1993-1-3) ve yangın tasarımını (EN 1993-1-2) kapsayan çok bölümlü bir standart ailesidir. Türkiye'de TS EN 1993 adıyla yürürlüktedir.

Eğilme momenti (M), bir yapı elemanının en kesitinde elemanı bükmek isteyen iç kuvvet çiftidir. Kiriş ve döşeme tasarımında en belirleyici kesit tesiridir. Moment değeri, kesit kapasitesiyle karşılaştırılarak yeterlilik değerlendirmesi yapılır. Birimi kNm veya Nm'dir.

Fabrikasyon yapı, bileşenlerin kontrollü fabrika ortamında üretilip şantiyeye taşınarak monte edildiği yapı sistemidir. Saha koşullarından bağımsız kalite kontrolü, iklimsel gecikmelerden etkilenmeme ve seri üretim sayesinde maliyet avantajı sağlar. AYD Prefabrik'in Büyükçekmece'deki üretim tesisi, tüm çelik bileşenleri fabrikasyon yöntemle üretmektedir.

Galvanizleme, çelik yüzeyin çinko tabakasıyla kaplanması işlemidir. Bu kaplama, oksidasyonu ve paslanmayı önler; deniz kıyısı, nemli iklim ve yüksek tuz içerikli ortamlar gibi korozif koşullara karşı uzun vadeli koruma sağlar. AYD Prefabrik'in tüm profillerinde TSE standardına göre galvaniz kaplama kullanılmaktadır.

Galvaniz kaplama için bakınız: Galvaniz / Galvanizli Çelik maddesi.

Galvaniz sac, çelik sacın sürekli sıcak daldırma veya elektro galvaniz yöntemiyle çinko tabakasıyla kaplanmasıyla elde edilen yapı malzemesidir. Hafif çelik profil, trapez sac ve sandviç panel yüzeylerinde galvaniz kaplama standart uygulamadır. Çinko tabakası, çeliği oksidasyon ve korozyondan koruyarak ürünün ömrünü önemli ölçüde uzatır.

Grobeton (tesviye betonu / blinding concrete), temel kalıbı dökmeden önce zemine düzgün ve temiz bir çalışma yüzeyi oluşturmak amacıyla serilen ince (5–10 cm) zayıf beton tabakasıdır. Temel çukurunun tabanında zemin ile temel arasındaki temas yüzeyini iyileştirir ve temel donatısının konumlandırılmasını kolaylaştırır.

Güvenlik katsayısı, bir yapı elemanının taşıma kapasitesinin tasarım yüküne oranıdır. Eurocode ve TBDY 2018 kapsamındaki limit hal tasarımında yük ve malzeme güvenlik katsayıları ayrı ayrı uygulanır; yükler artırılır (γF ≈ 1,35–1,5) ve malzeme dayanımları azaltılır (γM ≈ 1,0–1,25). Güvenlik katsayısı ≥ 1,0 olduğunda tasarım koşulu sağlanmış olur.

H profil (geniş başlıklı I profil), enkesiti H harfine benzeyen, hem eğilmeye hem de basınca karşı verimli çelik yapı malzemesidir. HEA, HEB, HEM serisi profiller bu kategoriye girer. Yüksek binalarda kolon, köprü kirişi ve ağır sanayi yapılarında tercih edilir. I profile göre başlık genişliği daha fazladır ve iki eksen için benzer mukavemet sunar.

Hafif çelik profil, ince galvanizli çelik şeridin soğuk şekillendirme (rollform) yöntemiyle biçimlendirildiği, et kalınlığı genellikle 0,5–3,0 mm arasında olan yapı malzemesidir. C, Z, U ve sigma kesitli tipleri hafif çelik yapı sisteminin temel taşıyıcı elemanlarıdır. Yüksek mukavemet/ağırlık oranı ve galvaniz korozyona karşı üstün koruma sağlar.

Hafif çelik yapı, ince cidarlı galvanizli C ve Z profillerden oluşan taşıyıcı iskelet sistemine dayanan modern yapı teknolojisidir. Konut ağırlığı geleneksel betonarmeye kıyasla %70–80 daha hafif olduğundan deprem yükü çok daha azdır. Fabrikada üretilip sahada monte edilmesi sayesinde inşaat süresi 45–75 güne kadar düşer. Avrupa ve Kuzey Amerika'da yaygın olan bu sistem Türkiye'de hızla yayılmaktadır.

Hafif Çelik Yapı Sistemi (HÇYS), duvar, döşeme ve çatı taşıyıcılarının ince cidarlı çelik profillerle oluşturulduğu, modüler ve esnek bir inşaat sistemidir. Yalıtım panelleri, alçıpan veya OSB kaplamalar ile tamamlanan bu sistem, yüksek enerji verimliliği ve deprem performansı sunar.

I profil, enkesiti I harfine benzeyen sıcak haddelenmiş veya kaynaklı çelik yapı profilidir. Eğilme yüklerine karşı yüksek verimlilikle çalışır; kiriş ve kolon elemanı olarak ağır çelik yapılarda kullanılır. IPE, HEA, HEB gibi standart serileri mevcuttur. Hafif çelik yapılarda kullanılmaz; ağır ve endüstriyel yapılar için tercih edilen bir profil tipidir.

Isı geçirgenlik katsayısı (U değeri), 1 m² yapı elemanından 1°C sıcaklık farkında birim zamanda geçen ısı miktarını ifade eden performans parametresidir. Birimi W/(m²·K)'dir. Değeri düştükçe ısı yalıtımı iyileşir. Türk Binalarda Enerji Performansı Yönetmeliği (BEP-TR) farklı iklim bölgeleri için maksimum U değerleri belirler.

Isı köprüsü, yapı duvar veya çatı kesitinde ısı iletkenliği yüksek bir elemanın yalıtım tabakasını keserek lokal ısı kaybına yol açtığı bölgedir. Çelik profillerin duvar kabuğunu geçtiği noktalar tipik ısı köprüsü oluşturma riski taşır. Hafif çelik yapılarda profil aralığı büyük tutulup iç ve dış kaplama arasına termal kesit (thermal break) malzemesi eklenerek ısı köprüsü etkisi azaltılır.

Isı yalıtımı, yapı kabuğu boyunca iç-dış sıcaklık farkından kaynaklanan ısı transferini azaltmak amacıyla yalıtım malzemeleri kullanılmasıdır. EPS, XPS, mineral yün ve poliüretan en yaygın ısı yalıtım malzemeleridir. Sandviç panelli hafif çelik yapılarda ısı yalıtımı zaten panel içinde yer almakta olup ayrıca mantolama gerekmez.

İkincil taşıyıcı sistem, aşık, rüzgar kirişi gibi ana taşıyıcı sisteme bağlanan ve yükleri birincil sisteme ileten yapısal elemanlardır. Çatı sistemlerinde trapez sac veya panel altına gelen aşıklar tipik ikincil taşıyıcılardır. İkincil sistem elemanları ana taşıyıcı profillere kıyasla daha küçük kesitlidir.

İmar durumu belgesi, bir parselin hangi amaçla ve ne yoğunlukta yapılaşmaya açık olduğunu gösteren resmi belgedir. Yapı ruhsatı başvurusundan önce ilgili belediyeden alınması zorunludur. TAKS, KAKS, yapı yüksekliği ve çekme mesafeleri gibi kritik bilgileri içerir.

İskan belgesi (Yapı Kullanma İzin Belgesi), tamamlanan bir yapının projeye ve yönetmeliklere uygun biçimde inşa edildiğini teyit eden ve yapının kullanıma açılmasına olanak tanıyan resmi belgedir. Prefabrik ve hafif çelik yapılarda tapu işlemi başlatılabilmesi için iskan belgesi zorunludur.

İç bölme paneli, yapı içinde mekanları birbirinden ayıran bölücü duvar elemanıdır. Taşıyıcı değildir; ses yalıtımı, ince profil ağırlığı ve montaj kolaylığı ön plana çıkan özelliklerdir. Hafif çelik yapılarda alçı levha (alçıpan) veya çimento levha kaplı metal askı sistemi yaygın iç bölme çözümüdür.

Kapalı kesit, profilin enkesitinin kapalı bir çevre oluşturduğu profil tipidir. Kutu profil (kare ve dikdörtgen kesit), yuvarlak içi boş profil (CHS) bu kategoriye girer. Torsiyon ve burkulma yüklerine karşı açık kesitlerden çok daha rijittir; bu nedenle yüksek burulma gerektiren uygulamalarda tercih edilir.

Karkas sistem, yapının yüklerini kolon ve kirişlerden oluşan iskelet üzerinden temele aktaran yapı sistemidir. Duvarlar yük taşımaz, yalnızca bölücü veya kaplama işlevi görür. Betonarme karkas, çelik karkas ve ahşap karkas olmak üzere farklı malzemelerde uygulanabilir. Hafif çelik yapılar, ince cidarlı çelik profillerle oluşturulan bir karkas sistem üzerine kuruludur.

Kaynak bağlantısı, çelik elemanların ısı ve/veya basınç uygulanarak ergitilerek birleştirilmesidir. MIG/MAG, TIG ve elektrod kaynağı başlıca yöntemlerdir. Ağır çelik yapılarda standart bağlantı yöntemidir. Hafif çelik yapılarda profiller çok ince olduğundan kaynak nadiren kullanılır; tercih edilen yöntem vida ve civata bağlantısıdır.

Kendinden delici vida (self-drilling screw), matkap uçlu vida ile eşanlamlı bir terimdir. Keskin matkap geçidi, vida gövdesi ve altıgen başı bir arada taşıyan bu vida türü, hafif çelik profil bağlantılarında en yaygın kullanılan mekanik bağlantı elemanıdır. Genellikle 4,2 mm, 4,8 mm ve 5,5 mm çaplarında üretilir.

Kenet çatı (standing seam), profilli metal çatı panellerinin birbirlerine delik açılmadan görünmez klipslerle bağlandığı ve dikey kenetleme (falz) yöntemiyle birleştirildiği çatı kaplama sistemidir. Vidasız birleşimi sayesinde sac hareketine olanak tanır, sızdırmazlık üstündür ve estetik temiz bir çatı yüzeyi oluşturur.

Kesim planı, belirli boyuttaki ham sac veya profil malzemelerinden proje için gereken parçaların en az fire ile nasıl kesileceğini gösteren optimizasyon planıdır. Yazılım destekli nesting (iç içe dizme) yöntemiyle oluşturulan kesim planları malzeme israfını minimize eder ve üretim maliyetini düşürür.

Kesit alanı (A), bir yapı elemanının enine kesitinin alanıdır ve birimi mm² ya da cm²'dir. Eksenel (normal) kuvvet kapasitesinin hesabında temel parametredir. Aynı zamanda elemanın birim uzunluk ağırlığını ve malzeme miktarını doğrudan belirler.

Kesme kuvveti (V), bir yapı elemanının en kesitinde eleman eksenine dik yönde etki eden iç kuvvettir. Kiriş ve döşemelerde kritik bir tasarım etkisidir. Kesme kuvveti diyagramı, tasarımcıya elemanın boyunca taşıma gerektiren bölgeleri gösterir.

Kimyasal dübel, önceden delinen beton veya taş deliğe enjekte edilen reçine bazlı yapıştırıcı ile vida ya da çubuğun sabitlendiği bağlantı sistemidir. Mekanik dübellerden farklı olarak betona yayılı gerilme aktarır; bu nedenle kenar ve aralık mesafeleri daha küçük olabilir. Yüksek yük kapasitesi ve depreme dayanıklı bağlantı gereksinimlerinde tercih edilir.

Kiremit kaplama, pişmiş kil veya beton kiremitlerle oluşturulan geleneksel çatı kaplama sistemidir. Ağırlığı nedeniyle hafif çelik çatılarda sınırlı uygulaması vardır; hafif çelik yapıda kiremit kullanılacaksa taşıyıcı sistemin buna göre boyutlandırılması gerekir. Kiremit görünümlü metal kaplama sacı ise ağırlık sorunu olmaksızın benzer estetik sunar.

Kiremit panel, metal yüzeyi kiremit dokusu ve rengiyle şekillendirilmiş, hafif çelik çatılarda geleneksel kiremit görünümü sunan metal kaplama sistemidir. Çelik sacın rulo şekillendirme ve boyama ile üretilen kiremit paneller, gerçek kiremite kıyasla çok daha hafif (genellikle 5–7 kg/m²) ve uzun ömürlüdür.

Konteyner yapı, standart ISO shipping konteynerlerinin yapı birimi olarak kullanıldığı veya konteyner ölçülerinde fabrikada üretilen modüler binaları ifade eder. Şantiye ofisi, geçici konut ve küçük ticari mekan olarak yaygın biçimde kullanılır. Konteyner boyutları 20 ft (6 m) ve 40 ft (12 m) olmak üzere standarttır. Modüler yapıya benzer ancak rijit çelik kabuk yapısı belirleyici özelliğidir.

Konut, insanların ikamet amacıyla kullandığı yapı birimidir. Prefabrik konutlar; tek katlı, çift katlı, villa ve tiny house tipleri olarak üretilebilir. AYD Prefabrik'in konut portföyü, 92 m² ile 260 m² arasında 20'den fazla modeli kapsamaktadır.

Korozyon direnci, bir malzemenin nem, oksijen, tuz ve diğer kimyasal etkenlerle tepkimeye girerek bozulmasına karşı gösterdiği dirençtir. Çelik yapılarda korozyon galvaniz kaplama, boya ve paslanmaz çelik seçimiyle önlenir. Deniz kıyısında ve yüksek nem bölgelerinde korozyon direnci tasarımın öncelikli parametrelerinden biridir.

Kutu profil (hollow section / RHS), kapalı dikdörtgen veya kare kesitli çelik profildir. Hem burulmaya hem de burkulmaya karşı açık kesitlerden çok daha dirençlidir. Çelik konstrüksiyonda kolon, kiriş ve kafes kiriş elemanı olarak yaygın kullanılır. Sıcak haddelenmiş ve soğuk şekillendirilmiş (kaynaklı) tipleri mevcuttur.

Köy parseli, belediye sınırları dışında kalan köy yerleşik alanlarındaki arsa birimlerini ifade eder. Köy parsellerinde prefabrik ve hafif çelik yapı inşası mümkündür; ancak yapı büyüklüğü ve kullanım amacına göre köy muhtarlığı ve il özel idaresinden izin alınması gerekmektedir.

L profil (köşebent, angle), enkesiti L harfine benzeyen çelik profildir. Bağlantı plakası, taşıyıcı raf, kafes kiriş elemanı ve çerçeve köşe güçlendirmesi gibi ikincil taşıyıcı uygulamalarında kullanılır. Eşit ve eşit olmayan başlıklı tipleri mevcuttur (L 50×50, L 60×40 vb.).

LEED (Leadership in Energy and Environmental Design), yeşil bina performansını değerlendiren uluslararası sertifikasyon sistemidir. Hafif çelik yapılar, düşük ısı köprüsü, yüksek yalıtım kapasitesi ve geri dönüştürülebilir çelik kullanımı sayesinde LEED puanlamasında avantaj sağlamaktadır.

Mahya, beşik veya kırma çatılarda birbirine yaslanan iki çatı yüzeyinin kesiştiği en yüksek yatay çizgidir. Mahyada trapez sac veya sandviç panel aralarında hava ve su geçişini önlemek amacıyla mahya sacı ve mahya kapama profili kullanılır. Doğru mahya detayı çatı sızdırmazlığı için kritik öneme sahiptir.

Mahya hattı için bakınız: Mahya maddesi.

Mantolama (dıştan yalıtım sistemi – ETICS), yapı dışarısına EPS, XPS veya taş yünü levha yapıştırılarak oluşturulan ısı yalıtım sistemidir. Betonarme yapılarda yaygın kullanılmakla birlikte, hafif çelik yapılarda sandviç panel sistemi mantolamayı büyük ölçüde gereksiz kılmaktadır çünkü yalıtım malzemesi zaten panelin içindedir.

Matkap uçlu vida, ucunda matkap geometrisi bulunan, vida montajı öncesinde ayrı delik açılmasına gerek duyulmayan özel vidadır. Hafif çelik yapı profillerinin birbirine ve kaplama saclarına bağlanmasında yaygın kullanılır. Vida uç tipi delinecek malzeme kalınlığına göre seçilir (matkap ucu boy 1, 3, 5 vb.).

Mekanik dübel (genleşmeli dübel), beton veya taş deliğine yerleştirilerek sıkılınca genleşen ve bağlantıyı sürtünme ve mekanik kilit yoluyla sağlayan dübel tipidir. Yapı çelik bağlantılarında ankraj bulonuna alternatif olarak kullanılır. Kimyasal dübele kıyasla kurulum süresi kısadır; ancak kenar mesafesi ve yük kapasitesi sınırlamaları vardır.

Mimari proje, yapının plan, kesit, görünüş ve detaylarını gösteren tasarım belgesidir. Yaşam alanlarının düzeni, kapı-pencere konumları, kat yükseklikleri ve cephe karakteri mimari projede tanımlanır. Ruhsat sürecinde statik proje ile birlikte ilgili belediyeye sunulur.

Modüler yapı, fabrikada önceden üretilmiş birimlerin (modüllerin) sahada birleştirilerek oluşturulduğu yapı sistemidir. Her modül bağımsız bir yapı birimi olarak taşınabilir ve ihtiyaca göre ek modüllerle büyütülebilir. Bu sistem; ofis, şantiye barınağı, konut ve depo gibi farklı yapı tiplerine uygulanabilir.

Moment, bir kuvvetin belirli bir nokta veya eksen çevresinde döndürücü etkisini ifade eden büyüklüktür. Yapı mühendisliğinde eğilme momenti ve burulma momenti (torsiyon) olmak üzere iki temel moment türü önemlidir. Birimi kNm'dir.

Montaj, fabrikada üretilen çelik bileşenlerin şantiyeye taşınarak projeye uygun biçimde birleştirilmesi işlemidir. Hafif çelik yapılarda montaj süresi, yapı büyüklüğüne bağlı olarak genellikle 10–20 gün arasındadır. AYD Prefabrik'in uzman montaj ekibi tüm proje bölgelerine gitmektedir.

Montaj toleransı, saha montajı sırasında yapı elemanlarının istenilen konumdan izin verilen maksimum sapmasıdır. EN 1090 ve ilgili standartlar kolon, kiriş ve panel montajında kabul edilebilir dikeylik, yataylık ve konum sapmalarını tanımlar. Tolerans dışı montaj hem yapı davranışını hem de estetik sonucu olumsuz etkiler.

Nakliye, fabrikada üretilen yapı bileşenlerinin şantiyeye ulaştırılması sürecidir. Prefabrik yapılarda nakliye maliyeti mesafeye, yol koşullarına ve bileşen ağırlığına göre değişir. AYD Prefabrik, Türkiye geneline nakliye hizmeti sunmakta olup keşif aşamasında nakliye bedeli müşteriye net olarak belirtilmektedir.

Omega profil, enkesiti Ω (Omega) harfine benzeyen, her iki yanından montaj kolaylığı sağlayan çelik profildir. Çatı ve cephe kaplamalarında alt taşıyıcı (taşıyıcı nervür) olarak kullanılır; yüzey kaplamasının sandviç panel veya trapez saca aktarılan yüklerini aşığa iletir.

Panel sistem, taşıyıcı veya bölücü elemanların fabrikada üretilmiş panel birimlerinden oluşturulduğu yapı sistemidir. Hafif çelik yapılarda OSB veya çimento levhalarla kaplı panel duvarlar yaygın kullanılır; prefabrik beton yapılarda ise büyük beton panel parçaları bir araya getirilerek iskelet oluşturulur. Panel sistemler yüksek montaj hızı ve tekdüze kalite avantajı sunar.

Perçin, iki veya daha fazla elemanı kalıcı olarak birleştiren, sökülemeyen mekanik bağlantı elemanıdır. Alüminyum, çelik ve paslanmaz çelik tiplerinde üretilir. Çelik yapılarda eskiden yaygın kullanılırken yerini büyük ölçüde yüksek mukavemetli civata ve kaynak bağlantılarına bırakmıştır. Kör perçin (pop perçin) ince sac bağlantılarında ve kapalı alanlarda hâlâ kullanılmaktadır.

PIR (Polyisocyanurate) panel, poliizosiyanurate köpük dolgulu sandviç paneldir. Poliüretan (PUR) panele benzer ancak kimyasal yapısı sayesinde yangın dayanımı daha yüksektir ve aynı ısı direnci için daha ince panel kullanılabilir. Endüstriyel soğutma, gıda işleme tesisleri ve enerji verimliliği gerektiren yapılarda tercih edilir.

Plastik davranış, malzemenin akma gerilmesini aştıktan sonra yük kaldırıldığında kalıcı şekil değiştirme (kalıcı deformasyon) bırakma özelliğidir. Deprem tasarımında kontrollü plastik deformasyon, yapının enerji yutmasını sağlayan arzu edilen bir mekanizmadır. Akma dayanımı aşılmayan bölgeler "elastik", aşılan bölgeler ise "plastik mafsal" olarak adlandırılır.

Poliüretan panel (PUR panel), iki metal yüzey arasına poliüretan köpük enjekte edilerek üretilen yüksek yalıtımlı sandviç paneldir. Düşük ısı iletkenlik katsayısı (λ ≈ 0,022 W/mK) sayesinde en verimli sandviç panel türlerinden biridir. Soğuk hava deposu, endüstriyel yapı ve konut uygulamalarında kullanılır.

Prefabrik beton, beton elemanların (kolon, kiriş, döşeme plağı, duvar paneli) fabrika ortamında kalıba dökülüp kürlendikten sonra şantiyeye taşınarak montajlanmasıyla oluşturulan yapı sistemidir. Yüksek yapım hızı ve kaliteli kontrollü üretim sunar. Konut, köprü ve endüstriyel yapılarda yaygındır. Hafif çelik sistemlere kıyasla ağırlık ve temel yükü daha fazladır.

Prefabrik ev, bileşenlerin fabrika ortamında üretilip şantiyede monte edilerek tamamlanan konuttur. Türkiye'de iki temel prefabrik ev sistemi yaygındır: hafif çelik yapı sistemi ve beton panel sistemi. AYD Prefabrik, hafif çelik tabanlı prefabrik konutlar üretmektedir; 92 m² ile 260 m² arasında 20'den fazla model sunulmaktadır.

Prefabrik montaj, fabrikada üretilmiş yapı bileşenlerinin şantiyeye sevkinden sonra projeye uygun biçimde birleştirilerek yapıyı oluşturma sürecidir. Uzman montaj ekibi, montaj planı ve teknik çizimlerine göre çalışır. Hafif çelik yapılarda ortalama bir konut prefabrik montajı 10–20 gün sürer.

Prefabrik yapı, bileşenlerinin tamamı veya büyük çoğunluğu fabrika ortamında üretilip şantiyeye taşınarak monte edilen yapı sistemidir. Geleneksel yerinde döküm inşaata kıyasla çok daha hızlı teslim, daha az atık ve daha yüksek üretim kalitesi sunar. Türkiye'de hafif çelik, sandviç panel ve prefabrik beton sistemleri en yaygın prefabrik yapı türleridir.

Prefabrik üreticisi, prefabrik yapı bileşenlerini kendi fabrikasında üreten ve doğrudan müşteriye satan firmadır. Gerçek üreticileri aracı firmalardan ayırt etmenin en güvenilir yolu fabrika ziyareti talep etmektir. AYD Prefabrik, Büyükçekmece'deki kendi üretim tesisinde rollform ve diğer üretim hatlarıyla tüm profillerini bizzat üretmektedir.

Prekast (precast), fabrikada önceden dökülüp hazırlanmış beton eleman anlamına gelen İngilizce kökenli bir terimdir. Türkçe karşılığı "prefabrik beton"dur. Prekast kolonlar, kirişler, döşeme plakları ve cephe panelleri şantiyeye hazır hâlde gelir ve vinçle yerine yerleştirilir. Endüstriyel yapılar, çok katlı binalar ve altyapı projeleri başlıca uygulama alanlarıdır.

Çelik profil, belirli kesit geometrisine sahip (C, Z, U, L, I vb.) ve taşıyıcı eleman olarak kullanılan ince cidarlı çelik üründür. Hafif çelik yapılarda en yaygın profil tipleri C ve Z kesitli olanlardır. AYD Prefabrik bu profilleri kendi fabrikasında rollform hattıyla üretmektedir.

Pul (rondela), civata başı veya somun ile yüzey arasına yerleştirilen ince yassı bileziktir. Bağlantı yüzeyine gelen basıncı dağıtır, vida veya civata kafasının malzemeye gömülmesini önler ve titreşime bağlı gevşemeyi azaltır. Düz pul, yaylı pul ve dişli pul olmak üzere farklı tipleri vardır.

Radye temel (plak temel / raft foundation), yapının tüm alanını kaplayan sürekli beton plaktan oluşan temel türüdür. Zayıf zemin koşullarında, zemin taşıma gücünün az olduğu veya farklı oturma riskinin yüksek olduğu durumlarda tercih edilir. Hafif çelik yapılarda zeminin durumuna göre radye temel ya da tekil temel uygulanır.

Rijitlik, bir yapının veya yapı elemanının yük altında şekil değiştirmeye karşı gösterdiği dirençtir. Yüksek rijitlik, küçük deformasyona karşılık gelir. Eğilme rijitliği EI (elastisite modülü × atalet momenti), eksenel rijitlik EA ile tanımlanır. Titreşim ve deplasman kontrolleri açısından kritik bir tasarım parametresidir.

Roll form makinesi (rollform hattı), çelik şerit sacı seri silindir çiftleri arasından geçirerek soğuk şekillendirme yöntemiyle istenilen profile (C, Z, trapez sac vb.) biçimlendiren endüstriyel üretim makinesidir. Sürekli üretim yapısı sayesinde uzun profil boylarında yüksek hız ve tutarlı boyutsal hassasiyet sağlar.

Rollform, çelik şeritlerin seri silindirler arasından geçirilerek belirli bir profile soğuk olarak şekillendirilmesi işlemidir. Bu yöntemle üretilen C profil ve trapez saclar, yüksek hassasiyet ve tekdüzelikte seri üretilebilir. AYD Prefabrik'in Büyükçekmece tesisinde rollform hatları 24 saat kapasiteyle çalışmaktadır.

Rollform hattı için bakınız: Roll Form Makinesi maddesi.

Yapı ruhsatı, yetkili belediye veya il özel idaresinden alınan ve bir binanın inşaatına başlamadan önce zorunlu olan resmi izin belgesidir. Prefabrik yapılarda ruhsat süreci, geleneksel yapılardan farklı değildir; mimari proje, statik hesap raporu ve zemin etüdü ruhsat başvurusunda istenen temel belgelerdir.

S350GD, EN 10346 standardına göre minimum akma dayanımı 350 MPa olan yüksek mukavemetli soğuk şekillendirilmiş çelik kalitesidir. Hafif çelik yapı profillerinde (özellikle taşıyıcı C ve Z profillerde) DX51D'ye kıyasla daha ince et kalınlığında daha yüksek yük kapasitesi sağlar. Yapı profillerinde en yaygın kullanılan çelik kalitelerinden biridir.

Saha uygulaması, proje tasarımı ve fabrika üretiminin ardından şantiye ortamında gerçekleştirilen tüm montaj, bağlantı ve tamamlama işlemlerinin genel adıdır. Temel bağlantıları, iskelet montajı, panel takımı, kapı-pencere montajı ve tesisat uygulamaları saha uygulaması kapsamındadır.

Sandviç panel, iki metal yüzey tabakası arasına poliüretan, taş yünü veya EPS yalıtım dolgu malzemesinin preslenmesiyle oluşturulan hafif yapı panelidir. Çatı ve duvar kaplamasında yaygın olarak kullanılır. Yüksek ısı ve ses yalıtımı sağladığından hem konutta hem endüstriyel yapılarda tercih edilmektedir.

Saçak, çatı örtüsünün dış duvarlara olan taşkın kısmıdır. Yağmur suyunun cephe duvarından uzağa akıtılmasını sağlar ve dış duvarlara düşen yağış miktarını azaltarak cephe malzemesini korur. Saçak boyu, tasarım ve iklime göre değişir; trapez sac çatılarda genellikle 30–60 cm saçak bırakılır.

Saçak detayı için bakınız: Saçak maddesi.

Ses yalıtımı, gürültünün mekanlar arasında veya dış ortamdan iç mekana iletimini azaltan sistem ve malzemelerin bütünüdür. Hava doğuşlu ses (konuşma, müzik) ve darbe sesi (adım, çarpma) olarak iki temel ses türü vardır. Hafif çelik yapılarda akustik performans; duvar katmanları, mineral yün dolgular ve elastik bağlantılar kullanılarak iyileştirilir.

Ses yutum katsayısı (α), bir yüzeyin üzerine gelen ses enerjisinin ne kadarını yuttuğunu gösteren boyutsuz parametredir. Değeri 0 (tam yansıma) ile 1 (tam yutma) arasındadır. Akustik tasarımda yankı süresini azaltmak amacıyla yüksek ses yutum katsayılı malzemeler (mineral yün panel, delikli levha) kullanılır.

Sevkiyat planı, fabrikada üretilen yapı bileşenlerinin şantiyeye hangi sırayla ve ne zaman ulaştırılacağını gösteren lojistik belgedir. Montaj sıralamasına uygun sevkiyat, şantiyede gereksiz yığılmayı ve beklemeyi önler.

Shingle kaplama, asfalt esaslı bitümlü kiremit levhalarından oluşan, hafif ve esnek çatı kaplama sistemidir. Balık pulu desenli bir görünüm sunar; eğimli çatılarda OSB veya kontrplak alt yüzeye vidalanarak uygulanır. Düşük ağırlığı nedeniyle hafif çelik çatı sistemlerine uygundur. Renk seçenekleri geniştir.

Shop drawing (imalat çizimi), fabrikada üretim yapacak ustaların esas aldığı, her parçanın kesin boyut, kesit, delik ve kaplama bilgilerini içeren ayrıntılı teknik çizimdir. Mimarın ve mühendisliğin tasarım belgelerinden türetilir; üretim hatalarını minimize eder. Onaylı shop drawing olmadan fabrikasyon başlatılmamalıdır.

Sigma kesit, C ve Z profillerden farklı olarak çift katlanmış gövde bölgesine sahip, yüksek rijitlikli soğuk şekillendirilmiş çelik profildir. Geniş açıklıklı çatı sistemlerinde ve zemin döşeme taşıyıcılarında kullanılır. Burkulma direnci, eşdeğer C profile göre belirgin biçimde yüksektir.

Sistem çözümü, belirli bir proje ihtiyacına yönelik olarak taşıyıcı sistem, malzeme, bağlantı ve detay seçimlerinin bütünleşik olarak tasarlanmasıdır. Prefabrik yapı sektöründe "sistem çözümü" bir yapı firmasının tasarım, üretim ve montajı tek elden sunması anlamına da gelir.

Somun, civata veya saplamaya sıkılan ve birleşimi kilitleyen dişli bağlantı elemanıdır. Altıgen, kelebek, flanşlı ve baskılı somun gibi farklı tipleri mevcuttur. Yapı bağlantılarında genellikle civata ile aynı kalite sınıfında somun kullanılır; titreşimli uygulamalarda kilitli somun tercih edilir.

Soğuk şekillendirme, çelik sacın oda sıcaklığında presleme, bükme veya rollform yöntemiyle kalıcı biçim değişikliğine uğratılması işlemidir. Isı uygulanmadığından hammaddedeki galvaniz kaplama zarar görmez. Soğuk şekillendirme sayesinde C, Z, U, sigma gibi hafif çelik profiller yüksek hassasiyette üretilir.

Stabilite, bir yapı veya yapı elemanının küçük bir dış etki sonrasında özgün dengeye dönme yeteneğidir. Burkulma, devrilme ve kayma, stabilitenin bozulduğu tipik durumlardır. Yapı tasarımında global stabilite (tüm yapının devrilmesi) ve lokal stabilite (profil gövdesinin çökmesi) ayrı ayrı kontrol edilmelidir.

Statik analiz, bir yapı üzerindeki durağan (zamanla değişmeyen) yüklerin taşıyıcı sisteme etkisini belirlemek amacıyla gerçekleştirilen mühendislik hesabıdır. Ölü yük (yapı ağırlığı) ve sabit hareketli yükler statik analizin temel girdileridir. Sonuçlar kesit tesirleri (moment, kesme kuvveti, normal kuvvet) cinsinden ifade edilir.

Statik hesap raporu, bir yapının taşıyıcı sistem elemanlarının (kolon, kiriş, döşeme, vb.) yük altındaki davranışını matematiksel olarak inceleyen ve güvenli boyutları belirleyen mühendislik belgesidir. Yapı ruhsatı ve banka kredisi başvurularında zorunlu tutulan bu belge, AYD Prefabrik tarafından tüm projelerde hazırlanmaktadır.

Statik proje, bir yapının taşıyıcı sistemini tanımlayan ve mühendislik hesaplarını içeren teknik belgedir. Taşıyıcı sistem planı, kolon-kiriş boyutları, temel planı ve statik hesap raporu statik projenin temel bileşenleridir. Yapı ruhsatı başvurusunda mimari projeyle birlikte sunulması zorunludur.

Su yalıtımı, yapının zemin, çatı ve ıslak hacimlere bakan yüzeylerinde su ve neme karşı koruma sağlayan malzeme ve sistem bütünüdür. Temel su yalıtımı, çatı su yalıtımı ve banyo/mutfak gibi ıslak zemin su yalıtımı olmak üzere üç temel uygulama alanı vardır. Prefabrik yapılarda çatı su yalıtımı büyük ölçüde kaplama malzemesinin performansına bağlıdır.

Subasman, yapının zemin kotunun hemen altında ve üstünde kalan, zeminden yükselen beton veya yığma duvar kısmıdır. Zemin neminden, toprak temasından ve kar birikmesinden yapıyı korur. Prefabrik hafif çelik yapılarda subasman yüksekliği genellikle 30–60 cm tutulur ve üzerine çelik iskelet bağlantı noktaları (ankraj) yerleştirilir.

Sürekli temel (mütemadi temel / strip foundation), duvar veya sıra kolonlar boyunca uzanan şerit biçimli beton temeldir. Hafif çelik yapılarda dış duvar hatları boyunca sürekli temel uygulaması yaygındır. Tekil temele kıyasla yük dağılımı daha geniş bir alana yayıldığından orta düzey zemin koşullarına uygun bir çözümdür.

Sıcak daldırma galvaniz (HDG – Hot Dip Galvanizing), çelik parçaların yaklaşık 450°C'deki erimiş çinko banyosuna daldırılarak kaplanması işlemidir. Elektrolitik galvanize kıyasla çok daha kalın ve difüze çinko tabakası oluşturur; bu sayede dış ortam, deniz kıyısı ve endüstriyel atmosferlerde onlarca yıl korozyon koruması sağlar.

TAKS (Taban Alanı Kat Sayısı), bir parselde yapının zemin oturma alanının parsel alanına oranıdır. KAKS (Kat Alanı Kat Sayısı) ise yapının toplam inşaat alanının parsel alanına oranını ifade eder. Bu katsayılar imar planında belirlenir ve ruhsat aşamasında mutlaka kontrol edilmesi gerekir.

Taş yünü panel (mineral yünü panel), iki metal yüzey arasına taş yünü (mineral wool / rockwool) levha doldurulan yangına dayanıklı sandviç paneldir. Taş yünü A1 yangın sınıfında yanmaz bir malzeme olduğundan bu panel tipi yangın yönetmeliği açısından en elverişli seçenektir. Fabrika, depo, sağlık ve eğitim yapıları gibi yangın performansı kritik yapılarda kullanılır.

Taşıma gücü, bir zeminin üzerine oturan temelden aldığı yük altında kayma veya oturmaya geçmeden taşıyabileceği maksimum basınç gerilmesidir. Birimi kPa veya t/m²'dir. Zemin etüdü raporunda belirlenir ve temel boyutlandırmasında esas alınan temel parametredir.

Taşıyıcı sistem, bir yapıya etkiyen tüm yükleri (ölü yük, hareketli yük, kar, rüzgar, deprem) güvenli biçimde temele aktaran yapısal eleman bütünüdür. Kolon, kiriş, döşeme, perde duvar ve temel, taşıyıcı sistemin başlıca bileşenleridir. Taşıyıcı sistem tasarımı ve boyutlandırması statik hesap raporuyla belgelenir.

Taşıyıcı sistem analizi için bakınız: Statik Analiz ve Statik Hesap Raporu maddeleri.

Tekil temel (münferit temel / pad foundation), her kolonun altında bağımsız olarak oluşturulan kare veya dikdörtgen biçimli beton temel bloğudur. İyi zemin koşullarında ve yüklerin kolona yoğunlaştığı yapılarda en ekonomik temel tipidir. Hafif çelik yapılarda her kolon dibine ankraj bulonuyla bağlanan tekil temellerle hızlı ve ekonomik temel çözümü elde edilebilir.

Temel, bir yapının yüklerini zemine aktaran alt yapı sistemidir. Prefabrik ve hafif çelik yapılarda temel maliyeti geleneksel yapılara oranla daha düşük olabilmekle birlikte zemin özellikleri belirleyicidir. Kaya zemin, kum, kil ve bataklık gibi farklı zeminler için farklı temel tipleri (sürekli temel, plak temel, kazıklı temel) kullanılır.

Temel ankrajı, çelik yapının temel plakasını beton temele sabitleyen ankraj bulonu sistemidir. Betonarme temel içine dökümden önce yerleştirilen J veya L tipi ankraj butonları veya sertleşmiş betona sonradan yerleştirilen kimyasal ankrajlar kullanılabilir. Deprem durumunda devrilme ve kaymayı önleyen kritik bağlantı elemanıdır.

Temel plakası (base plate), çelik kolonun altına kaynaklanan ve kolonu beton temele bağlayan çelik levhadır. Kolon yükünü beton yüzeye dağıtır ve ankraj bulonlarıyla temele sabitlenir. Temel plakası boyutu ve kalınlığı statik hesapla belirlenir; genellikle S235 veya S355 kalite çelikten imal edilir.

Tiny house, genellikle 15–50 m² arasındaki kompakt yaşam alanlarını ifade eden küçük ev konseptidir. Minimum kaynak tüketimi, düşük maliyet ve taşınabilirlik ön plana çıkan özellikleridir. AYD Prefabrik, 26–43 m² arasında üç farklı tiny house modeli sunmaktadır (TH-2026, TH-1040, TH-2043). Yazlık, bahçe evi veya kiralık konut olarak yaygın biçimde kullanılmaktadır.

Torsiyon, bir yapı elemanını kendi ekseni çevresinde döndürmeye çalışan iç moment etkisidir. Açık kesitli profiller (C, I, Z) torsiyona karşı kapalı kesitlere (kutu profil) göre çok daha az dirençlidir. Hafif çelik yapılarda eleman eksenine dik yükler nedeniyle oluşan torsiyon, bağlantı detayları ile önlenir.

Toz boya (powder coating), elektrostatik yöntemle uygulanan ve yüksek sıcaklıkta fırınlanarak kürlendirilen organik kaplama türüdür. Solvent içermediğinden çevre dostudur; geleneksel sıvı boyalara kıyasla daha kalın, sert ve çizilmeye dayanıklı bir yüzey oluşturur. Çelik kapı, doğrama ve mimari çelik profillerde yaygın kullanılır.

Trapez kaplama için bakınız: Trapez Sac maddesi.

Trapez sac, profillendirilmiş galvanizli veya renkli çelik sac olup çatı örtüsü ve duvar kaplaması olarak kullanılır. Soğuk şekillendirme yöntemiyle üretilen trapez saclar, hafif olmalarına rağmen yüksek yük taşıma kapasitesine sahiptir ve uzun süre bakım gerektirmez. AYD Prefabrik kendi rollform hatlarında trapez sac üretmektedir.

TS EN 1090, çelik ve alüminyum yapı bileşenlerinin imalat ve montajına ilişkin Avrupa standardıdır. Avrupa Birliği'nde yapı ürünlerinin piyasaya arzı için zorunlu olan CE işaretleme belgelendirmesinin dayanağını oluşturur. Fabrikasyon toleransları, kaynak kalitesi, montaj kontrolleri ve belgelendirme gerekliliklerini kapsar.

TS EN 1993, çelik yapıların tasarımına ilişkin Eurocode 3 standardının Türk versiyonudur. Çelik taşıyıcı elemanların boyutlandırılması, bağlantı hesabı ve stabilite kurallarını kapsar. Hafif çelik yapı profillerinin tasarımı özellikle EN 1993-1-3 (soğuk şekillendirilmiş ince cidarlı profiller) bölümüne göre yapılır.

TS EN standartları, Avrupa Standardizasyon Komitesi (CEN) tarafından yayımlanan Avrupa standartlarının Türk Standartları Enstitüsü (TSE) tarafından Türkçeye çevrilerek benimsenmesidir. Çelik yapı sektöründe TS EN 1993 (Eurocode 3) ve TS EN 1090 temel tasarım ve üretim standartlarıdır.

TSE (Türk Standartları Enstitüsü) belgesi, bir ürünün veya hizmetin Türk standartlarına uygunluğunu kanıtlayan resmi belgelendirmedir. Yapı sektöründe çelik profil, panel ve diğer malzemelerde TSE uygunluğu zorunlu tutulmaktadır. AYD Prefabrik'te kullanılan tüm çelik profiller TSE standardına göre üretilmektedir.

U değeri için bakınız: Isı Geçirgenlik Katsayısı maddesi.

U kesit, soğuk veya sıcak şekillendirme yöntemiyle üretilen, enkesiti U harfine benzeyen çelik profildir. Hafif çelik yapılarda C profile kanal veya kuşak olarak eşlik eder; duvar alt ve üst başlık elemanı (U ray) olarak yaygın kullanılır. C profillerin içine geçirildiği veya yan yana yerleştirildiği uygulamalarda mukavemet artırımı sağlar.

Uygulama projesi, yapının sahadaki montajına esas alınan, her elemanın boyut, konum ve bağlantı detaylarını tam olarak gösteren nihai teknik çizim setidir. Ruhsat projesinden daha ayrıntılıdır; montaj ekibinin sahada takip ettiği belge setidir. Tesisat uygulama projeleri de (elektrik, sıhhi tesisat) bu aşamada hazırlanır.

Vida bağlantısı, hafif çelik yapılarda profillerle kaplama elemanlarının kendinden delici vidalar aracılığıyla birleştirilmesidir. Montajı hızlıdır, özel ekipman gerektirmez ve sökülebilir niteliktedir. Vida çapı, aralığı ve sayısı statik hesap ve imalatçı teknik şartnamesine göre belirlenir.

Çelik villa, hafif çelik yapı sistemiyle inşa edilen müstakil konuttur. Geleneksel villalara kıyasla çok daha kısa sürede teslim edilebilen çelik villalar, mimari tasarım esnekliği, yüksek deprem performansı ve düşük bakım maliyetiyle öne çıkmaktadır. AYD Prefabrik'in 191–260 m² arasındaki çift katlı modelleri villa konseptine uygundur.

XPS (Extruded Polystyrene), ekstrüzyon yöntemiyle üretilen kapalı gözenekli sert polistiren ısı yalıtım malzemesidir. EPS'ye kıyasla daha yüksek basınç dayanımı ve çok daha düşük su emme oranına sahiptir. Temel izolasyonu, zemin altı yalıtımı ve soğuk ortam panellerinde dolgu malzemesi olarak kullanılır.

Yangın dayanımı, bir yapı elemanının yangın durumunda belirli bir süre boyunca taşıyıcılık (R), bütünlük (E) ve yalıtım (I) özelliklerini koruyabilmesidir. R30, R60, R90 gibi sınıflar elementin dakika cinsinden yangın dayanım süresini gösterir. Türk Bina Yangın Yönetmeliği yapı kullanım sınıfına ve yüksekliğine göre minimum yangın dayanımı talep eder.

Yangın kaplaması, çelik taşıyıcı elemanların (kolon, kiriş) üzerine uygulanan ve yangın sırasında elemanı belirli bir süre yüksek sıcaklıktan koruyan malzeme veya sistemdir. Püskürtme vermiculit, alçı levha kuşatma, sezonyel yangın boya (intumescent coating) ve beton kaplama başlıca yöntemlerdir. Çelik 550°C'de taşıma kapasitesinin yarısını yitirdiğinden yangın koruması kritik önem taşır.

Yangın sınıfı, yapı malzemelerinin yanıcılık özelliklerini sınıflandıran sistemdir. Avrupa standardı EN 13501-1'e göre malzemeler A1, A2, B, C, D, E ve F sınıflarına ayrılır. A1 ve A2 yanmaz; B–D sınırlı yanma; E kolayca tutuşma; F ise test edilmemiş veya çok yüksek yanıcılık anlamına gelir.

Yapı ruhsatı için bakınız: Ruhsat maddesi.

Yeşil bina, enerji tüketimi ve çevresel etkisi minimize edilecek şekilde tasarlanan, inşa edilen ve işletilen yapılardır. Hafif çelik yapılar, geri dönüştürülebilir çelik kullanımı, düşük inşaat atığı ve yüksek yalıtım kapasitesi sayesinde yeşil bina sertifikası (LEED, BREEAM vb.) için uygun bir platform oluşturmaktadır.

Yoğuşma noktası (çiğ noktası), bir hava-buhar karışımının soğutulduğunda su buharının sıvı su damlacıklarına dönüştüğü sıcaklıktır. Yapı kabuğunda bir katmanın sıcaklığı çiğ noktasının altına düşerse o bölgede yoğuşma oluşur ve nem birikmesine, küf oluşumuna ve yalıtım bozulmasına yol açar. Yalıtım tasarımında yoğuşma kontrolü zorunludur.

Yük aktarımı, bir yapıya etkiyen kuvvetlerin (ağırlık, deprem, rüzgar, kar) taşıyıcı sistem elemanları aracılığıyla sırasıyla döşemeden kirişe, kirişten kolona, kolondan temele ve oradan zemine iletilmesi sürecidir. Doğru yük aktarımı yollarının belirlenmesi statik tasarımın temelidir.

Z kesit, soğuk şekillendirme yöntemiyle üretilen ve enkesiti Z harfine benzeyen çelik profildir. Çatı aşığı olarak kullanıldığında C profillere kıyasla daha az malzemeyle aynı eğilme dayanımını sağlar ve üst üste bindirme (laplama) detayına olanak tanır. Bu sayede farklı çatı açıklıklarında verimli taşıyıcı sistem oluşturulabilir.

Z275, EN 10346 standardında tanımlanan ve metrekare başına 275 g/m² (her iki yüzeyin toplamı) çinko kaplama ağırlığını ifade eden sıcak daldırma galvaniz kaplama sınıfıdır. Hafif çelik profil ve yapı saclarında standart koruma kademesidir. Z100, Z200, Z350 gibi diğer kaplama sınıflarına kıyasla maliyet ile korozyon direnci dengesini en iyi sağlayan seçenektir.

Zemin etüdü, bir yapının inşa edileceği arazinin jeolojik ve geoteknik özelliklerini belirlemek amacıyla yapılan mühendislik çalışmasıdır. Yapı ruhsatı başvurusunda zorunlu tutulan zemin etüdü raporu, temel tipini, derinliğini ve zemin iyileştirme gereksinimini belirler. Deprem riski yüksek Türkiye'de zemin etüdü hem yasal hem de teknik açıdan zorunludur.

Çatı eğimi, çatı yüzeyinin yataydan sapma açısı veya oranıdır. Genellikle derece (°) ya da yatay 100 birime karşı düşey yükseliş olarak ifade edilir (örn. %10 eğim = 100 cm'de 10 cm yükselme). Minimum eğim, kaplama malzemesine bağlıdır: trapez sac için min. %5, sandviç panel için min. %3–5, shingle için min. 10° önerilir.

Çatı makası, üçgen veya başka geometrik formda bir araya getirilen çubuk elemanlardan oluşan, çatı örtüsünün yüklerini taşıyıcı duvarlara veya kolonlara ileten düzlemsel kafes taşıyıcıdır. Hafif çelik yapılarda çatı makası çelik profillerden üretilir; geniş açıklıklı yapılarda aşık sistemi yerine kullanılır.

Çelik ev, taşıyıcı iskeletin galvanizli çelik profillerden oluşturulduğu, fabrikada üretilip sahada monte edilen modern konut tipidir. Geleneksel tuğla-beton yapılara kıyasla çok daha hafiftir; bu özelliği sayesinde deprem yüklerini etkili biçimde azaltır. Çelik evler; tek katlı, çift katlı ve villa tipleri olarak üretilebilir.

Çelik karkas, bir yapının yüklerini taşıyan kolon, kiriş ve bağlantı elemanlarından oluşan çelik iskelet sistemidir. Hem hafif hem de ağır çelik yapılarda karkas, tüm yapısal yükleri temele aktaran ana taşıyıcı elemandır. Karkas tasarımı mühendislik hesabına dayanır ve profil kesitleri statik analize göre belirlenir.

Çelik konstrüksiyon, yapının taşıyıcı sisteminin çelik malzemeden oluşturulduğu genel bir inşaat yöntemidir. Hafif çelik konstrüksiyon konut ve villa amaçlı kullanılırken, ağır çelik konstrüksiyon endüstriyel yapı, köprü ve büyük ölçekli projeler için tercih edilir. AYD Prefabrik hafif çelik konstrüksiyon alanında uzmanlaşmıştır.

Çift katlı yapılar, iki yaşam katından oluşan prefabrik ev veya hafif çelik konutlardır. Aynı arsa alanı üzerine daha fazla kullanım alanı sunan çift katlı modeller, m² başı maliyeti tek katlı yapılara göre %15–20 oranında daha düşük tutabilir. AYD Prefabrik'in AS-21xx serisi (AS-2191, AS-2198, AS-2205, AS-2236, AS-2252, AS-2260) çift katlı hafif çelik modellerdir.

Şantiye, bir yapının inşa edildiği alandır. Prefabrik yapılarda şantiye süreci geleneksel inşaata kıyasla çok daha kısadır; çünkü bileşenlerin büyük çoğunluğu fabrikada tamamlanmış olarak gelir ve sahada yalnızca montaj gerçekleştirilir.

Şantiye kurulumu, inşaat başlamadan önce arazide gerçekleştirilen hazırlık işlemlerinin tümüdür: arazi tesviyesi, geçici yollar, şantiye ofisi, malzeme depolama alanı, güvenlik çiti ve altyapı bağlantıları bu kapsamda yer alır. Prefabrik yapılarda şantiye kurulumu geleneksel inşaata kıyasla çok daha hızlı ve az ekipmanla gerçekleştirilir.

AYD Prefabrik'e özgü dijital sistem; müşterilerin projenin her aşamasını fotoğraflı güncellemeler, ilerleme durumu ve tahmini teslim tarihi üzerinden gerçek zamanlı olarak takip edebildiği platformdur. Türkiye'de incelenen 18 rakip prefabrik firmadan hiçbirinde bu sistem bulunmamaktadır.

Şase, konteyner ve modüler yapılarda tabanı oluşturan çelik ana taşıyıcı çerçevedir. Yapının zemine veya temel noktalarına oturduğu rijit alt yapı elemanıdır. Taşınabilir yapılarda şase aynı zamanda nakliye sırasında yapıyı bir arada tutan strüktürel elemandır.